جولای 102015
 

خاندان مجتهدی یکی از خاندان های عالم خیز و بنام تبریز در دوره قاجاری و اوایل پهلوی است. اجداد وی تا پنج نسل از علمای معروف تبریز به شرح زیر: پدر مرحوم میرزا عبدالله مجتهدی، حاج میرزا مصطفی مجتهدی (متوفی به سال ۱۳۳۷ ق) جد ایشان حاج میرزا حسن مجتهد (متوفی به سال ۱۳۳۷ ق) و نیای ایشان حاج میرزا باقر (متوفی به سال ۱۲۸۵ ق) و حاج میرزا احمد مجتهد (متوفی به سال ۱۲۶۵ ق) همه از خاندان علم و مجتهدان بوده اند (جعفریان، ۱۳۸۱، ص ۱۱).
حاج میرزا احمد سرسلسله ی خاندان مجتهدی تبریز، مردی فرهیخته، فقیه و ادیب بود؛ فرزندان مجتهدی داشت از آن جمله میرزا جوادآقا مجتهد (متوفی به سال ۱۳۱۳ ق) از شاگردان شیخ انصاری که در جریان مبارزه با امتیازنامه ی تنباکو در آذربایجان محور مبارزات به شمار می رفت (بامداد، ج ۱، ۱۳۷۱، ص ۳۰۶)

حاج میرزا حسن مجتهد که در جریان مشروطیت آذربایجان حضور فعالی داشت، فرزند حاج میرزا باقر بود. حاج میرزا خلیل و حاج میرزا مصطفی دو فرزند حاج میرزا حسن مجتهد و از علمای معروف تبریز بودند. پدر حاج میرزا عبدالله مجتهدی- حاج میرزا مصطفی مجتهدی- در سال ۱۳۱۷ ق به نجف اشرف مهاجرت کرده بود و بعد از هشت سال استفاده از درس و محضر آخوند خراسانی و آیت الله طباطبایی یزدی به واسطه ی کسالت در سال ۱۳۲۵ ق به اتفاق عائله و برادر خود به ایران مراجعت نمود که مصادف با حوادث انقلاب مشروطیت در تبریز و درگیری پدر- حاج میرزا حسن- و علما با مشروطه خواهان بودند. از این رو به ناچار مدتی را در اطراف تبریز سپری و در سال ۱۳۲۶ ق به تهران عزیمت کردند و بعد از دو سال به تبریز بازگشتند (رازی، ج ۳، ۱۳۵۲، ۳۲۷). میرزا عبدالله مجتهدی پس از گذراندن دروس اولیه نزد پدر و دیگر اساتید تبریز پس از فوت پدر، نزد عمو (آیت الله حاج میرزا خلیل مجتهدی) و آیت الله حاج میرزا رضی به ادامه تحصیل پرداخت و در سال ۱۳۴۴ ق برای تکمیل تحصیلات خود راهی حوزه ی علمیه ی قم شد. در قم از محضر آیت الله عبدالکریم حائری یزدی، آیت الله یثربی کاشانی و آیت الله حاج شیخ محمدرضا اصفهانی استفاده نمود (همان). در این سال ها با چهره های برگزیده ی حوزه ی علمیه ی قم از جمله امام خمینی و سایر مراجع و علما هم درس و هم بحث بود. وی پس از تکمیل تحصیلات خود در سال ۱۳۵۰ ق به تبریز بازگشت و تا زمان رحلت در تبریز ساکن بود (جعفریان، ۱۳۸۱، ص ۱۳). آیت الله میرزا عبدالله مجتهدی هنگام سفر امام به همراه آیت الله سید محمدصادق لواسانی به تبریز میزبان ایشان بود (همان، ۳۹۶). وی از جمله نوابغ روزگار بود. علاوه بر فقه و اصول در ادبیات فارسی و عربی، تاریخ اسلام و ایران، احاطه ی کامل داشت؛ ضمن آنکه به زبان و ادبیات ترکی، انگلیسی و فرانسه و روسی مسلط بود (مجتهدی، ۱۳۲۷، ص ۱۴۵). در جلسات ادبی که از ادبا و فضلای آذربایجان تشکیل می شد شرکت می کرد و دو زندگی علمی متفاوت داشت: در بخشی از آن به سبک دانشگاهی، تحقیق و تألیف می نمود و مقالات علمی خود را در مجله ی دانشکده ی الهیات دانشگاه تبریز با نام مستعار «عطارد» منتشر می نمود. در بخشی دیگر به عنوان یک عالم دینی برای طلاب علوم دینی تفسیر قرآن می گفت که فقط در سال ۱۳۲۵ ش به واسطه ی سلطه ی فرقه ی دموکرات تعطیل گردید. در امور خیر اجتماعی هم حضور فعال داشت (مجتهدی، ۱۳۲۷، ص ۱۴۶). از وی بیش از پنجاه رساله در موضوعات مختلف دینی، تفسیر، اخلاق و تاریخ بر جای مانده است. از جمله آثار ارزشمند وی خاطرات سال های ۱۳۲۴ و ۱۳۲۵ ش از دوران سلطه روس ها و فرقه ی دموکرات بر آذربایجان است که توسط حجت الاسلام رسول جعفریان منتشر شده است (جعفریان، ۱۳۸۱).
آیت الله میرزا عبدالله مجتهدی با برخی از مراجع تقلید دوستی داشت و نماینده ی آیت الله شریعتمداری در تبریز بود. با شروع نهضت اسلامی، در جریان تصویب لایحه ی انجمن های ایالتی و ولایتی در تبریز همگام و همراه با علمای بزرگ آذربایجان چون آیت الله بادکوبه ای، آیت الله گرگری، آیت الله سید حسن انگجی، آیت الله سید محمدعلی قاضی طباطبایی به مبارزه پرداخت. علمای آذربایجان در اولین اقدامات خود تلگراف اعتراض آمیزی خطاب به آیت الله سید محمّد بهبهانی ارسال کردند (اسناد انقلاب اسلامی، ج ۳، ۲۴) و در ادامه اعلامیه ای در اعتراض به تصویب لایحه ی انجمن های ایالتی و ولایتی منتشر کردند (همان، ۴۷).
در حوادث محرم/ خرداد سال ۱۳۴۲ آیت الله مجتهدی یکی از علمای فعال و حاضر در صحنه بود. در پی دستگیری امام خمینی (ره) و قیام ۱۵ خرداد، اعتراض اعتصاب بازار تبریز با دستور و اشاره ی آیاتی چون آیت الله قاضی طباطبایی و وی ادامه یافت (نیکبخت، ۱۳۸۰، ص ۱۷۹). با دستگیری و زندانی شدن امام خمینی عده ای از مراجع عظام تقلید و علمای شهرستان ها در تیر ماه برای حمایت از ایشان به تهران مهاجرت نمودند. آیت الله مجتهدی از جمله علمای مهاجر آذربایجان به باغ ملک شهر ری بود (همان، ۱۸۳- ۱۸۲). هم زمان حکومت پهلوی بر آن بود انتخابات دوره ی ۲۱ مجلس و مجلس سنا را برگزار کند که علما و مراجع با صدور اعلامیه هایی انتخابات را تحریم کردند (همان، اسناد انقلاب اسلامی، ج ۳، ۹۷- ۹۵)
در مهر ماه سال ۱۳۴۲ علمای آذربایجان اعلامیه ای مفصل در تشریح وضعیت جامعه و سیاست های ضدمذهبی رژیم منتشر کردند (همان، ۱۰۳- ۱۰۰ و ۱۰۳). با شدت گرفتن مبارزات علما، ساواک آذربایجان شرقی با کنترل و مراقبت در گزارشی از ساواک مرکز خواست دستگیری و تبعید تا عده ای از علما را دستگیر کند که در مرحله ی اول آیات سید احمد خسروشاهی، قاضی طباطبایی و سه تن از وعاظ انقلابی دستگیر و به تهران اعزام شدند. نام آیت الله مجتهدی هم برای دستگیری و تبعید در مرحله ی بعد در نظر گرفته و به ساواک تبریز اعلام شده بود (یاران امام به روایت…، شهید آیت الله سید محمدعلی قاضی طباطبایی، صص ۳۵ و ۴۷). پس از دستگیری و تبعید آیت الله قاضی طباطبایی از تبریز، بیت آیت الله مجتهدی یکی از کانون های تجمع و تظلم مردم بود (نیکبخت، ص ۲۰۲). مشهور است واقعیت کاپیتولاسیون را ایشان به امام شرح کرده است (جعفریان، ۱۳۸۱، ص ۳۹۷). در جریان دستگیری تعدادی از دانشجویان و جوانان مسلمان در سال ۱۳۵۱ علمای آذربایجان با ارسال نامه هایی
خطاب به مراجع خواستار وساطت آنها شدند (اسناد انقلاب اسلامی، ج ۱، ص ۳۵۳).
سرانجام آیت الله میرزا عبدالله مجتهدی در هجدهم جمادی الثانی ۱۳۹۶/ ۲۷ خرداد ۱۳۵۵ در مشهد مقدس درگذشت و پس از تشییع جنازه در صحن عتیق حرم رضوی به خاک سپرده شد (آرشیو شخصی نگارنده، زندگینامه ی خطی خودنوشت مرحوم ابوالقاسم مجتهدی برادر آیت الله مجتهدی).
منابع
۱٫ آرشیو شخصی نگارنده، زندگینامه خودنوشت مرحوم ابوالقاسم مجتهدی، ۱۳۷۲٫
۲٫ اسناد انقلاب اسلامی، ج ۱ و ۳، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۷۴٫
۳٫ بحران آذربایجان (سال های ۱۳۲۴- ۱۳۲۵ ش)، خاطرات مرحوم آیت الله میرزا عبدالله مجتهدی، به کوشش رسول جعفریان، تهران، مؤسسه ی مطالعات تاریخ معاصر ایران، ۱۳۸۱٫
۴٫ شریف رازی، محمّد، گنجینه ی دانشمندان، ج ۳، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۵۲٫
۵٫ مجتهدی، مهدی، رجال آذربایجان در عصر مشروطیت، مؤلف، ۱۳۲۷٫
۶٫ نیکبخت، رحیم، اسمعیل زاده، صمد، زندگی و مبارزات شهید آیت الله قاضی طباطبایی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۰٫
۷٫ یاران امام به روایت اسناد ساواک، آیت الله شهید سید محمدعلی قاضی طباطبایی، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۷۸٫