معرفی دانشنامه نمازجمعه

 

از دست‌آورد‌های عظیم و فراگیر فرهنگی و دینی انقلاب شکوهمند اسلامی احیای فریضه¨ نماز جمعه در سراسر کشور جمهوری اسلامی است؛ فریضه‌ای که اقامه¨ آن از صدر اسلام تاکنون با فراز و نشیب‌هایی همراه بوده و در پاره‌ای از ادوار با وجود اعتقاد به وجوب آن، دوری از آن را بر اقامه¨ این واجب ترجیح می‌دادند.

این فراز و نشیب ـ افزون بر شرایط دشوار سیاسی حاکم بر زمان ، ناشی از دیدگاه کارشناسانه¨ عالمان و فقیهان شیعه است؛ چرا که بر اساس برداشت برخی از فقیهان، چون: سید مرتضی، شیخ طوسی، ابن ادریس، محقق حلی، علامه¨ حلی، فاضل مقداد و فاضل هندی، شرط وجوب نماز جمعه را حضور امام معصوم# یا نائب خاص او پنداشته و برخی دیگر، چون: ملا حسن استرآبادی، شیخ ابراهیم قطیفی، شیخ حسن کرکی، شهید قاضی نورالله تستری، شیخ علی نقی کمره‌ای، محمد باقر قزوینی و ملا اسماعیل مازندرانی‌خاجوئی به حرمت این نماز در زمان غیبت معتقد شده‌اند.

شاید علت دیگر مهجوریت این فریضه آن بود که خطیب باید بر اساس سنت پایه گذاری شده از نیمه¨ اول قرن دوم، یعنی از زمان «ابوجعفر منصور عباسی» (م:۱۵۸) نام خلفا یا حاکمان را صریحا بر زبان آورد و با تمجید از آنان زمینه‌های تأیید را از جانب خود و نمازگزاران فراهم سازد. بدیهی است این امر با فرهنگ ناب شیعی سازگاری نداشت؛ چرا که علاوه بر روایات فراوان اهل بیت“ مبنی بر منع از این عمل، با فرموده¨ نبی مکرم اسلام@ که مدح و ثنای فاجر را موجب غضب خداوند ذکر نموده‌اند سازگاری نداشت.

از سوی دیگر تلفیق جمعه، جماعت و حکومت که زمینه ساز اقامه¨ فریضه‌ای به نام نماز جمعه بود، پیوسته جایگاه این عبادت را که برقراری ارتباط میان خلق و خالق در پرتوی حکومت حق است در مقام عالی قرار داده و جمع بیشماری از فقیهان شیعی به تبعیت از فرهنگ ناب نبوی و اهل بیت“ با دیدگاه خاصی به آن می‌نگریستند؛ از این رو ترک عملی آن هیچگاه به معنای کم توجهی یا بی اهمیت بودن این فریضه به حساب نخواهد آمد و بر همین اساس با فراهم شدن نسبی شرایط اقامه¨ این فریضه، مشعلداران فقاهت در میدان سیاست و اجتماع به احیا و اقامه¨ آن پرداختند و چنان که تاریخ روشن می‌سازد، آن گاه که فقیهان و مجتهدان شیعی راه را برای انجام این نماز عبادی سیاسی گشوده می‌دیدند از تمام توان خود بهره می‌گرفتند.

نمونه¨ بارز تاریخی آن زمان حکومت صفویان (۹۰۷ ـ ۱۱۴۸ق) است که نه تنها عالمان شیعی به خاطر فراهم آمدن نسبی شرایط، تمایل و اراده¨ جدی خود را مبنی بر اقامه¨ این فریضه ابراز داشتند، بلکه قدرت مداران صفوی و به ویژه شاه اسماعیل (م:۹۳۷) خود شخصا تمایل به این امر داشتند و با استفاده از شرایطی که در فقه مطرح است، افرادی را برای اقامه¨ نماز جمعه معین می‌کردند.

در دوران صفویه نخستین بار شیخ نورالدین علی بن‌حسین، معروف به «محقق کرکی» (م:۹۳۸) توجه خاص خود را به نماز جمعه مبذول داشت و به اقامه¨ آن در ایران مبادرت ورزید. پس از او عالمان و فقیهان دیگری در شهرهای مختلف این مرز و بوم اقدام به این عمل نمودند که نام و محل اقامه جمعه از این بزرگان از این قرار است:

• شیخ حسن بن عبدالصمد حارثی(م:۱۰۲۱)، محل اقامه¨ جمعه: اصفهان.
• شیخ لطف الله بن عبدالکریم عاملی(م:۱۰۳۲)، محل اقامه¨ جمعه: اصفهان.
• شیخ بهاء الدین محمد بن‌حسین عاملی، معروف به شیخ بهائی (م:۱۰۳۵)، محل اقامه¨ جمعه: اصفهان.
• میرمحمد باقر بن میر شمس الدین محمد حسینی، معروف به میرداماد(م:۱۰۴۱)
• سید ابوطالب حسین بن رفیع الدین حسینی(م:۱۰۶۶)، محل اقامه¨ جمعه: اصفهان.
• ملا محمد مقیم یزدی(م:۱۰۸۴)، محل اقامه¨ جمعه: یزد.
• ملا محمد طاهر بن محمد حسین شیرازی(م:۱۰۹۸)، محل اقامه¨ جمعه: قم.
• ملا عوض تستری(م:۱۱۰۰)، محل اقامه¨ جمعه: کرمان.
• ملا محمد باقر مجلسی(م:۱۱۱۰)، محل اقامه¨ جمعه، اصفهان.
• شیخ احمد معروف به شیخ صالح بحرانی جهرمی(م:۱۱۲۴)، محل اقامه¨ جمعه: جهرم.
• شیخ احمد معروف به شیخ ابراهیم درازی بحرانی(م:۱۱۳۱)، محل اقامه¨ جمعه: بحرین.
• ملا محمد بن علی نجار تستری(م:۱۱۴۰).

ناگفته نماند که همت عملی فقیهان و امامان جمعه¨ فوق مدیون فرهنگ سازی ایشان و بسیاری دیگر از فقیهان بود که نه تنها در مقابل حرمت اقامه¨ جمعه، بلکه حتی در مقابل وجوب تخییری آن آثار علمی و فکری خود را در قالب بیان وجوب عینی و تعیینی نماز جمعه در زمان غیبت به رشته¨ تحریر در آوردند و به نشر آن پرداختند.

این بزرگان با بهره‌گیری از سنت رسول الله(ص) و پیشوایان معصومی که اقدام به انجام این فریضه نموده‌اند و نیز با بهره‌مندی از روایات صریح و غیر صریح موجود از اهل بیت(ع) مبانی علمی کار را استحکام بخشیده بودند.

برگزاری نماز جمعه و شیوع آن نیز در زمان صفویان به آسانی صورت نگرفت و این نماز عبادی، سیاسی با مخالفت‌های فراوان در برخی از شهرها مواجه می‌شد و از این جهت گاهی از استقبال خوبی برخوردار نبود. در این دوران مساجد جمعه عموما در شهرهای بزرگ ایران بازسازی و یا ساخته شد و این مساجد از مساجد اهل سنت مستقل گردید و به پایگاه‌هایی برای ترویج افکار و اندیشه های اهل بیت“ تبدیل شد. با سپری شدن دوران صفویان و از بین رفتن روابط علما با دولت‌های سلسله‌های افاغنه، افشاریه، زندیه، قاجاریه، و پهلوی، برگزاری نماز جمعه رو به افول نهاد و کم رنگ گردید؛ تا جایی که در برخی از شهرها، اقامه کنندگان این فریضه به سبب آن که باید مرتبط با دستگاه سیاسی حاکم باشند، به عنوان عالم و یا روحانی درباری شناخته می‌شدند؛ از این رو بیشتر مراجع و فقیهان عصر از ترویج آن خودداری می‌جستند.

این بی توجهی تا بدانجا پیش رفت که در پاره ای از زمان‌ها در شهری مثل شهر یزد که دارالعباد‌ه‌اش می‌گویند، امام جمعه به خاطر کامل نبودن تعداد افراد از شروع خطبه‌ها باز می‌ماند و خادم مسجد باید برای تکمیل نفرات به بیرون از مسجد برود و از مردم دعوت به شرکت نماید.

با گذشت زمان و پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی به رهبری حضرت آیه الله العظمی امام خمینی(ره)، این فریضه، مجد و عظمت از دست رفته¨ خود را باز یافت و هنوز شش ماه از پیروزی انقلاب نگذشته بود که امام راحل(ره) دستور اقامه¨ آن را صادر فرمودند؛ بنابراین نخستین نماز جمعه¨ با شکوه و پرعظمت شیعی در تاریخ ایران زمین با شرکت بیش از یک میلیون نفر در نخستین جمعه¨ ماه رمضان سال ۱۳۹۹ق، برابر با ۵ مرداد ۱۳۵۸ش، در گرمای شدید تابستان و در زیر آفتاب به امر امام(ره) و به امامت و پیشوایی عالم نستوه مرحوم آیه الله حاج سید محمود طالقانی(ره) در دانشگاه تهران، مرکز علم و سازندگی، برگزار گردید.پس از آن امام(ره) به عنوان فقیه حاکم با صدور فرمان‌های مستقلی شخصیت‌های برجسته¨ علمی را که به تقوا و سیاست آراسته بودند، به نمایندگی خود و امامت جمعه¨ معرفی و نصب فرمودند.

با غروب خورشید وجود امام خمینی(ره) در خرداد ۱۳۶۸ش شخصیت فرهیخته¨ دیگری که خود سال‌ها به امر مبارک امام(ره) در تهران به اقامه¨ جمعه می‌پرداخت و با خطبه‌های حکیمانه‌اش زنگار از دل‌ها می‌زدود و به تبیین راه و رسم زندگی شرافتمندانه برای مردم و مسؤولان در این سنگر می‌پرداخت، یعنی رهبر فرزانه¨ انقلاب اسلامی آیت الله حاج سید علی حسینی خامنه‌ای، مدظله العالی، این بیرق را همراه با کوله باری از تجربه بر دوش کشید و هوشمندانه و مدبرانه، در کنار دیگر مسؤولیت‌ها، به هر چه با شکوهمند نمودن برگزاری آن همت گماشت.

ایشان با منسجم نمودن شورای سیاستگذاری ائمه¨ جمعه و نظارت دقیق و مستمر بر این نهاد معنوی سیاسی، و تبیین راهکارهای رشد و بالندگی این فریضه زمینه¨ بهره‌مندی همه جانبه¨ ملت غیور و دین باور ایران اسلام را فراهم آوردند و هم اینک این فریضه¨ اجتماعی که با دو رکن عبادت و سیاست در هم آمیخته است به عنوان بخشی از دستگاه رهبری، عامل ایجاد تربیت اسلام و عنصر حفظ کننده¨ ارزش‌های نظام الهی جمهوری اسلام و سنگر دفاع از انقلاب اسلام و مقابله با تهاجم فرهنگی و نقطه¨ آرامش بخش دلها و وحدت آفرین این مرز و بوم شناخته می‌شود و بی جهت نیست که در طول ربع قرن گذشته پیوسته مورد انواع دشمنی‌ها و کینه توزی‌ها قرار گرفته است.

از این رو نماز جمعه¨ مملو از ارزش‌ها، مفاهیم و نمونه های رفتاری است که شایسته¨ الگوبرداری ماندگاری و پویایی آنها منوط به پاسداری و انتقال آنها در قالب چارچوب های تحقیقی روز آمد است.

تدوین دانش نامه نماز جمعه یکی از اقدامات بنیادی ماندگار و مهم است.. در این دانش نامه تلاش می‌شود که زیربناها، روند شکل گیری و دگرگونی‌های نظریه‌ها در موضوعات و مسائل خرد و کلان نماز جمعه و شخصیت های موثر در ترویج و اقامه نماز جمعه و امامان جمعه ، مساجد جامع و آثاری که به طور مستقل در موضوع نماز جمعه تألیف شده مورد پژوهش مطابق با استانداردهای دانشنامه نویسی قرار گیرد.

پیشینه تحقیق:

سازمان‌دهیِ دانش‌های بشری در مجموعه‌های ویژه، پیشینه‌ای دیرینه دارد. گویا چینیان، نخستین ملتی بوده‌اند که در اندیشه نگارش دانشنامه برآمده و پانزده سده پیش از میلاد، مجموعه‌هایی پرحجم و جُنگ‌گونه نوشتند که برخی از آن‌ها هنوز موجود است. تحوّل دانشنامه‌نویسی در اروپا با آثار فرانسیس بیکن (۱۵۶۱-۱۶۲۶م) آغاز شد که بر پایه رده‌بندی تازه‌ای از علوم بشری نگارش یافت. در سده هفدهم، روش تنظیم مطالب دانشنامه از موضوعی و رشته‌ای، به الفبایی تبدیل شد. از نخستین دانشنامه‌های الفبایی در اروپا، فرهنگ بزرگ «تاریخ لوئی موری» بود که در سال ۱۶۷۴م. انتشار یافت؛ اما آن چه در بالندگی دانشنامه‌های الفبایی تأثیری بسزا داشت و برخی آن را سرآغاز دانشنامه‌نویسیِِ نو شمرده‌اند، «دانشنامه چمبرز» به زبان انگلیسی بود که در سال ۱۷۲۸م. انتشار یافت. امروزه نگارشِ نوشتارهایِ دانشنامه‌ها به طور معمول، بر اساس ترتیب الفباییِ نام سرواژه‌هاست.
در جهان اسلام، این‌گونه مجموعه‌ها، از نام‌هایی چون: «جامع‌العلوم، احصاء‌العلوم، مفاتیح‌العلوم، دانشنامه و دائره‌المعارف» برخوردارند. نام «دائره‌المعارف» از پیشینه زیادی در تمدن اسلامی برخوردار نیست. در آغاز، بطرس بستانی، دانشمند لبنانی، آن را با الهام از واژه «اینسایکلوپدیا» به کار برد و کتابی را که در دست تدوین داشت، «دائره‌المعارف» نامید؛ اما عنوان «دانشنامه» گذشته‌ای دیرینه در فرهنگ و تمدن اسلامی دارد. این نام را نخستین بار عبدالواحد جوزجانی در قرن پنجم هجری به کار برد. وی از این واژه برای کتابی که ابن سینا به درخواست علاء‌الدوله، حکمران دیلمی اصفهان به پارسی نوشته بود، بهره جسته و آن را «دانشنامه علائی» نامید؛‌ بدین‌سان، دست‌اندرکارانِ «دانشنامه نماز جمعه نیز ترجیح دادند که از عنوان دانشنامه به جای دائره‌المعارف استفاده کنند. فرایند دگرگونیِ دانشنامه‌نویسی در جهان اسلام را می‌توان در دو دوره دانشنامه‌های «موضوعی» و «الفبایی» بررسی کرد.
دانشنامه‌های موضوعی: در دوره نخست، دانشنامه‌ها به‌گونه موضوعی طبقه‌بندی می‌شدند. در این دانشنامه‌ها، همواره دانشوران تلاش می‌کردند تا همه دانش‌های رایج زمانِ خود را در یک مجموعه سامان دهند. نخستین دانشنامه شناخته شده در زبان عربی، «عیون‌الاخبار»، تألیف ابن قتیبه دینوری (۲۱۳-۲۷۶ق)، تاریخ‌نگار، لغت شناس و آموزگار عرب است که با عنوان «کتاب‌السلطان» آغاز شده و با «کتاب‌النساء» پایان می‌پذیرد. «عیون‌الاخبار» الگوی کار دانشنامه نویسانِ پس از ابن قتیبه قرار گرفته است. «احصاء‌العلوم» رساله ارزشمندِ ابونصر فارابی (۳۳۹ق)، «جوامع‌العلوم» (۳۲۷ تا ۳۴۴ق) تألیف شعیا بن‌فریغون، «رسائل اخوان صفا» (قرن چهارم) ، «مفاتیح العلوم» (۳۶۵-۳۸۱ق) تألیف خوارزمی، «دانشنامه علایی» (۴۲۸ق.) نوشته ابن سینا، «نزهت‌نامه» (۵۰۶ – ۵۱۳ق) نگارش شاهمردان ابی‌الخیر رازی، «عجائب‌المخلوقات‌وغرائب‌الموجودات»(۵۶۲-۵۷۳ق) نگاشته محمد طوسی،«جامع‌العلوم» یا «حدائق‌الانوارفی‌حقائق‌الاسرار» اثر فخر‌الدین رازی (م. ۶۰۶ق) از نوع دانشنامه های موضوعی به حساب می آیند.
دانشنامه‌های الفبایی: در دوره دوم، دانشنامه‌ها به صورت الفبایی ارائه شده‌اند. آشناییِ ایرانیان در نیمه قرن ۱۲ق./۱۹م. با دانشنامه‌نویسیِ اروپایی، دگرگونی‌های گسترده‌ای را در دانشنامه‌نویسیِ ایرانی پدید آورد که ما را ناگزیر از جداسازیِ ویژگی‌های این دوره از دوره نخست می‌کند که تا به امروز نیز تداوم دارد. نخستین دگرگونی در «نامه دانشوران ناصری» رخ داد که تدوین آن در دوره پادشاهی ناصرالدین شاه قاجار به سرپرستی شاهزاده علیقلی‌میرزا، اعتضاد‌السلطنه، وزیر علوم وقت آغاز شد. نامه دانشوران، که می‌توان آن را در زمره دانشنامه‌ها به‌شمار آورد، شرح زندگی دانشمندان، مشایخ، فقیهان، حکیمان، طبیبان و نویسندگانِ اسلامی است. در این کتاب مطالب دانشنامه‌ای برای نخستین بار به صورت الفبایی ارائه شده‌اند. نخستین جلدِ نامه دانشوران، به خط محمدرضا صفا، در ۱۲۹۶ق. به چاپ رسید و پس از انتشارِ جلد هفتم کتاب در ۱۳۲۴ق. که تا حرف «ش» رسیده بود، نیمه‌تمام ماند.
پس از نامه دانشوران، چندین مجموعه دانشنامه‌ای جلوه نمودند که «دانشنامه میرزاعبدالحسین‌خان سپهر» (م.۱۳۵۱ق)، دانشنامه «الاسلامیه» از عبدالعزیز جواهرکلام (جلدهای اول و دوم،۱۳۷۲ق)، و «قاموس‌المعارف»، اثر شیخ محمدعلی خیابانی تبریزی (م.۱۳۷۳ق) از آن جمله‌اند. «لغت‌نامه» دهخدا، فرهنگ‌واژگانی است دانشنامه‌گونه، و دستاورد مطالعات و کوشش‌های خستگی‌ناپذیر پنجاه ساله علی‌اکبر دهخدا و گروهی از یاران او که سازمان لغت‌نامه را تشکیل داده‌اند.
نقطه عطف در دانشنامه‌نویسی دوره دوم، «دانشنامه مُصاحَب» است که تدوین آن از سال ۱۳۴۵ش. آغاز شد و پس از گذشت ۲۵ سال به انجام رسید. این کتاب نخستین دانشنامه پارسی است که با هدف ترجمه دانشنامه کوچکِ یک جلدیِ «کلمبیا وایکینگ»، به سرپرستی مرحوم دکتر مصاحب و با همکاری گروهی از اهل دانش و پژوهش و مترجمان ایرانی آغاز شد؛ ولی از آنجا که کلمبیا وایکینگ برای مخاطبان آمریکایی ـ و نه ایرانی ‌ـ تهیه شده بود و پاسخگوی نیازهای اطلاعاتی پارسی‌زبانان نبود، دست‌اندرکاران دانشنامه فارسی مصمّم شدند تا در تدوین آن، آمیزه‌ای از ترجمه و تألیف را به‌کار گیرند؛ برای نمونه شمار مقالاتی که در باره مذهب، تاریخ، جغرافیا، ادبیات و تمدن ایران برای مخاطبان آمریکایی در آن کتاب آمده بود از صد مورد تجاوز نمی‌کرد؛ حال آن که به پندار دست اندرکاران این اثر، در دانشنامه عمومی که به‌ویژه ناظر به نیازهای ایرانیان است، باید دست‌کم ۱۰ هزار مقاله به این مسائل اختصاص داده می‌شد. کتاب در نوع خود، نخستین دانشنامه‌ای است که فرایند نگارش آن، همچون: ضبط عنوان‌ها، تنظیم مقاله‌ها، ضبط تلفظ‌ها، علامت‌های اختصاری، نقطه‌گذاری، ارائه اعلام خارجی به زبان پارسی، ارجاع‌ها و… صورتی نظام‌مند داشته و سرتاسر دانشنامه از این نظر یک‌دست است. درباره عنوان‌های عام یا خاص، اطلاعاتی دقیق، منظم و به تناسب حجم کتاب، کم و بیش اجمالی ارائه شده‌اند. به‌هرحال کارِ این دانشنامه فارسی، پس از انتشار جلد نخست «ا – س» (۱۳۴۵ش) مدتی متوقف ماند و سرپرستی فراهم سازی مقالات در سال ۱۳۵۰ش. به رضا اقصا و سرپرستی فنی آن به استاد احمد آرام سپرده شد و جلد دوم «ش – ل» (۱۳۵۶ش) پس از ۱۰سال و جلد سوم «م – ی» (۱۳۷۴ش) هجده سال پس از انتشار جلد دوم به چاپ رسید.
پس از دانشنامه مصاحب، «دانشنامه مصوّر» (جلد نخست: ۱۳۶۸ش)، «دانشنامه تشیّع» (از ۱۳۶۱ش)، «دائره‌المعارف بزرگ اسلامی» (از ۱۳۶۲ش) و «دانشنامه جهان اسلام» (از ۱۳۶۲ش) و… تدوین شدند؛
دانشنامه‌های دوره اول و دوم، با رویکردی عمومی، تلاش داشتند تا همه دانش‌های رایج در هر دوره را در خود سامان داده و در یک مجموعه گردآورند. با گسترش علوم، بایستگیِ تدوین دانشنامه‌های تخصصی برای دانشوران روشن شد؛ بنابراین، اندیشه نگارش دانشنامه‌های‌ تخصصی دیرگاهی نیست که ذهن دانشوران را به خود مشغول داشته است. گوناگونی و گستردگیِ نوشتارها، درباره یک نکته، گاه ساماندهی دانشنامه‌ای در چندین جلد را ناگزیر می‌کند. در این میان هر اندازه سترگی و اهمیت موضوع افزون‌تر باشد، نگارش دانشنامه تخصصی درباره آن بایسته‌تر است.
اکنون تنها در شهر مقدس قم تعداد پنجاه دانشنامه تخصصی در ۲۶ مرکز در دست نگارش است. از جمله مهم‌ترین این دانشنامه‌ها عبارتند از:‌ «موسوعه امام حسین#» در بنیاد معارف اسلامی؛ «دانشنامه اصولیین شیعه» در پژوهشکده فقه و حقوق؛ «دائره‌المعارف قرآن کریم» در مرکز فرهنگ و معارف قرآن؛ و «موسوعه فقه اسلامی بر پایه مذهب اهل بیت“»، در مؤسسه دائره‌المعارف فقه اسلامی و….
در باره نماز جمعه تک نگاری های ارزشمندی تألیف شده است وبیشتر این آثار عربی هستند؛ در حوزه دانشنامه نویسی گرچه آقایان سید محمد کاظم مدرسی ومیرزا محمد کاظمینی در دانشنامه ائمه جمعه کشور تلاش ارزشمندی داشته اند اما با وجود این ، خلأ مجموعه جامعی که همه ابعاد نماز جمعه اعم از مفاهیم ،اعلام ، اماکن ،کتاب ها وآثار را پوشش دهد به روشنی مشهود است .دانشنامه نماز جمعه تلاش می کند جامع خود بسنده‌ای مطابق با استانداردهای دانشنامه نویسی ومتناسب با نیازهای مخاطبان را عرضه نماید.

سیر و سامانه دانشنامه:

سیر و سامانه در حقیقت نقشه راه است، کل فعالیت‏‌ها از مدخل‏‌یابی تا چاپ بطور کامل و شفاف استقراء شده است
اول: کلیات
۱- تعیین اهداف کلان و اهداف کاربردی؛
۲- طراحی و ساختار کلان دانشنامه؛
۳- تعیین قلمرو موضوعی دانشنامه؛
۴- تشکیل بخش های علمی؛
۵- تنظیم شیوه نامه دانشنامه.
دوم: مدخل‌یابی و مدخل‌گزینی
۶- تعیین قلمرو موضوعی مدخل‌ها؛
۷- تعیین حوزه پژوهش برای مدخل‌یابی؛
۸- تعیین قلمرو زمانی و مکانی حوزه پژوهش برای مدخل‌یابی؛
۹- تنظیم آیین نامه مدخل گزینی‌؛
۱۰- پژوهش جامع و فیش برداری از منابع جهت مدخل‌یابی؛
۱۱- تنظیم و طبقه‌بندی فیش‌ها؛
۱۲- تحلیل و پالایش فیش‌ها و استخراج عناوین و مدخل‏‌ها‌؛
۱۳- آماده سازی اولیه پرونده های علمی مدخل‌ها (شناسنامه مدخل‌ها)؛
۱۴- انتخاب مدخل‌ها و تصویب نهایی آن‌ها.
سوم: تدوین مقاله
۱۵- شناسایی و گزینش نویسندگان مدخل‌ها؛
۱۶- جذب و توجیه اولیه محققان و نویسندگان
۱۷- انعقاد قرارداد با نویسندگان
۱۸- پیشنهاد لیست ارزیابان مقالات؛
۱۹- پیگیری جمع آوری مقالات طبق قراردادها؛
۲۰- بازبینی اولیه مقالات واصله و انطباق با شیوه نامه مربوط
۲۱- تعیین ارزیاب مقالات واصله؛
۲۲- ارجاع مقالات به دو ارزیاب جهت ارزیابی و اخذ نتیجه آن؛
۲۳- جمع بندی نتیجه ارزیابی‏‌ها؛
۲۴- تصویب نتیجه ارزیابی‏‌ها؛
۲۵- توجیه نویسندگان جهت اصلاح مقالات؛
۲۶- پیگیری اعمال اصلاحات و اخذ مقالات اصلاح شده؛
۲۷- ارزیابی میزان و نحوه ی اعمال اصلاحات؛
۲۸- همگون سازی کمی و کیفی مقالات (بازنویسی، تلخیص و. ..) عنداللزوم؛
۲۹- بررسی و تصویب نهایی مقالات.
پنجم: آماده‏‌سازی مقالات
۳۰- حروف نگاری و نمونه خوانی اول مقالات؛
۳۱- وارسی پانوشت‌ها و یکدست سازی ارجاعات و منابع و بسامان کردن کتابنامه؛
۳۲- ویرایش صوری و ادبی مقالات؛
۳۳- بازویراست و رفع نواقص و نقایص بازمانده (سرویراستار)؛
۳۴- اعمال اصلاحات در حروف نگاری و نمونه خوانی دوم؛
۳۵- بازبینی و تأیید واپسین و تأیید مولف؛
۳۶- نمایه پردازی و تهیه فهارس اجمالی و تفصیلی؛
۳۷- صفحه آرایی؛
۳۸- طراحی جلد