فروردین ۱۰۱۳۹۳
 

رسول جعفریان

چند روز قبل دانشجویی زنگ زد و گفت که در باره خطبه های نماز جمعه از دوره صفوی چه می دانید. مقصودش این بود که در این زمینه تکلیفی دارد و کمک می خواست. من هم که طبق معمول بدجواب هستم، گفتم: ببین عزیزم! من هرچه در این باره می دانستم در کت

اب صفویه در عرصه فرهنگ و سیاست آورده ام. بعد از آن هم دیگر کاری انجام ندادم. تلفن تمام شد.
شب به دلیل بیکاری شروع به جستجو در فایل های دیجیتالی می کردم. نگاهم به نسخه ای از مرحوم فیض کاشانی افتاد که مجموعه ای از خطبه های نماز جمعه را انشاء کرده بود. طبعا به آن دانشجو دسترسی نداشتم. اما حالا این مطالب را می نویسم، و با این که فکر می کنم قبلا هم در باره فیض و این کتابش در کتاب صفویه یادی کرده ام، نکاتی را یادداشت می کنم شاید ببیند و بکارش بیاید.
پیش از این، یک نکته دیگر را هم بگویم. زمانی مرحوم آیت الله احمدی میانجی به بنده می فرمود که من و آسید مهدی [مقصودش آیت الله سید مهدی روحانی دوست چهل ساله اش بود] به آمیرز علی [یعنی آیت الله مشکینی امام جمعه قم، اصطلاحی که از قدیم بین خودشان متداول بود] می گوییم: آمیزرا علی! امیر المؤمنین (ع) خطبه هایش کوتاه بود. شما هم سعی کن خطبه های نماز جمعه را کوتاه بخوان. الحق آقای مشکینی رعایت می کرد و شاید در بین ائمه جمعه ای که دیده بودیم، کوتاه ترین خطبه ها را داشت. شاید زمان دو خطبه اش متوسط بین ۲۵ دقیقه تا ۳۵ دقیقه بود.
حالا که خطبه های انشائی فیض را نگاه می کنم، معلوم می شود اصل خطبه نماز جمعه عبارت از حمد و ثنای الهی به علاوه دعوت به تقوا و صلوات بر معصومین است. اما باقی مسائل نه معمول بوده و نه الزامی. خطبه دوم هم حمد و ثنای الهی بوده و نصیحت کوتاه و بعد هم صلوات بر ائمه که البته اهل سنت بر خلفا درود می فرستادند. طبعا همه در دورد و ثنا بر خدا و پیامبر (ص) مشترک بودند. اهل سنت، اسم خلفا یا امیران وقت را هم می آوردند و همین که در اخبار تاریخی هست که اسم او را در خطبه می آوردند، مقصودشان همین است.

اما این که ریشه این انشای خطبه چیست، اگر نگاهی به «الوافی» فیض بکنیم معلوم می شود که مقصود ایشان مشابه سازی با روایتی است که در آنجا از احمد بن حسین، از نضر، از یحیی حلبی، از عجلی، از محمد، از امام ابوجعفر باقر علیه السلام نقل شده و خطبه اول روز جمعه را آورده است. که این چنین آغاز می شود:
الحمد لله نحمده و نستعینه و نستغفره و نستهدیه و نعوذ بالله من شرور أنفسنا- و من سیئات أعمالنا من یهدی اللَّه فلا مضل له و من یضلل فلا هادی له و أشهد أن لا إله إلا اللَّه وحده لا شریک له و أشهد أن محمدا عبده و رسوله انتجبه لولایته- و اختصه برسالته و أکرمه بالنبوه أمینا على غیبه و رحمه للعالمین و صلى اللَّه على محمد و آله و علیهم السلام‏ أوصیکم عباد اللَّه بتقوى اللَّه و أخوفکم من عقابه فإن اللَّه ینجی من اتقاه بمفازتهم لا یمسهم السوء و لا هم یحزنون و یکرم من خافه یقیهم شر ما خافوا- و یلقیهم نضره و سرورا و أرغبکم فی کرامه اللَّه الدائمه و أخوفکم عقابه الذی لا انقطاع له و لا نجاه لمن استوجبه فلا تغرنکم الدنیا و لا ترکنوا إلیها فإنها دار غرور کتب اللَّه علیها و على أهلها الفناء فتزودوا منها الذی أکرمکم اللَّه به من التقوى و العمل الصالح فإنه لا یصل إلى اللَّه من أعمال العباد إلا ما خلص منها- و لا یتقبل اللَّه إلا من المتقین و قد أخبرکم اللَّه عن منازل من آمن و عمل صالحا- و عن منازل من کفر و عمل فی غیر سبیله‏ … ثم تقول اللهم صل على أمیر المؤمنین و وصی رسول رب العالمین ثم تسمی الأئمه حتى تنتهی إلى صاحبک ثم تقول اللهم افتح له فتحا یسیرا و انصره نصرا عزیزا اللهم أظهر به دینک و سنه نبیک حتى لا یستخفى بشی‏ء من الحق مخافه أحد من الخلق اللهم إنا نرغب إلیک فی دوله کریمه تعز بها الإسلام و أهله و تذل بها النفاق و أهله و تجعلنا فیها من الدعاه إلى طاعتک و القاده فی سبیلک و ترزقنا فیها کرامه الدنیا و الآخره اللهم ما حملتنا من الحق فعرفناه و ما قصرنا عنه فعلمناه‏ ثم یدعو اللَّه على عدوه و یسأل لنفسه و أصحابه ثم یرفعون أیدیهم فیسألون اللَّه حوائجهم کلها حتى إذا فرغ من ذلک قال اللهم استجب لنا و یکون آخر کلامه أن یقول‏ إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِیتاءِ ذِی الْقُرْبى‏ وَ یَنْهى‏ عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ الْبَغْیِ یَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ‏- ثم یقول اللهم اجعلنا ممن تذکر فتنفعه الذکرى ثم ینزل‏ ( الوافی:‌ ۸/۱۱۴۸).
همان طور که مشاهده می فرمایید: ماهیت این خطبه را سه چیز تشکیل می دهد: حمد و ثنای الهی یا همان تحمیدیه. دعوت به تقوا و سوم صلوات بر امامان تا برسد به امام آخر یا خلیفه و صاحب وقت.
همه این مطلب، نباید ده دقیقه بیشتر طول بکشد. باز به طور معمول خطبه دوم کوتاه تر است و گاهی صلوات بر امامان در خطبه دوم گفته می شد.
فیض در وافی روایت دیگری هم از خطبه امام علی (ع) در نماز جمعه آورده که متن آن هم کوتاه و حد اکثر سه صفحه از کتاب وافی است [۸/۱۱۵۲ ـ ۱۱۵۴].
اما این که خطبه های نهج البلاغه مربوط به خطبه های جمعه باشد، تردید جدی هست، آن ها بیشتر سخنرانی های امام در وقت جنگهای صفین و جمل یا مواردی است که مردم را برای امری به مسجد فرا می خواندند.
فهم فیض کاشانی هم از خطبه خوانی در نماز جمعه همین بوده است. ایشان امام جمعه اصفهان از طرف شاه عباس ثانی بود و مدتها در مسجد شاه اصفهان نماز جمعه می خواند. فیض نماز جمعه را واجب می دانست و در این باره رساله ای هم دارد که بنده آن را در مجموعه دوازده رساله فقهی در باره نماز جمعه در دوره صفوی چاپ کردم. (قم، انصاریان، ۱۳۸۱).
اما کتاب خطبه های فیض کاشانی شامل چه جور خطبه هایی است؟
باید عرض کنم این کتاب، نسخه ای در دانشگاه تهران دارد که عکس آن در لوح فشرده مربوط به آثار فیض کاشانی که مرکز کامپیوتری نور منتشر کرده آمده است. نام آن «الخطب فی الجماعات و الجمعه» هست که از فیلم موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران به شماره ۸۸۰۸ استفاده شده است. در آنجا شماره کتاب ۹۵۹۹ آمده و معلوم می شود اصل نسخه همانجاست و تاریخ عکسبرداری سال ۱۳۸۵ بوده است. این نسخه قدری تمیز شده و در این لوح فشرده درج شده است.
در نسخه یاد شده خطبه های تا صفحه ۱۱۴ خطبه نماز جمعه و بعد از آن خطبه ای برای عید قربان، عید فطر، دوباره عید قربان، نماز استسقاء و خطبه عقد نکاح آمده است. ص ۱۲۷ صفحه پایانی است.
نسخه ای از کتاب خطبه های فیض که با خط زیباتری است، در کتابخانه مجلس موجود است. این نسخه شامل ۱۶۶ فریم است که هر فریم دو صفحه روبروی هم را می گویند که در عکسبرداری جدید معمول شده است.
این نسخه در زمان خود مرحوم فیض کاشانی (متوفای ۱۰۹۱) کتابت شده است. یعنی سال ۱۰۶۷ (دوران سلطنت شاه عباس دوم)، چنان که در پایان آن آمده است:
فرغ من کتابه هذه الخطب الشریفه حسب الامر الاشرف الاعز الاعلی من مصنفها و مؤلفها ـ طول الله عمره و رزقنا دوام خدمته بنجاه اهل الله بفهمها و الایقاظ بها و رزقه برد الیقین و لذه المناجاه فی شهر ربیع الثانی ۱۰۶۷
از این جمله بدست می آید که این مجموعه را هم به امر شاه عباس ثانی تالیف و تدوین کرده است.
باید عرض کنم که این نسخه به خطی جز خط فیض است اما مربوط به زمان حیات مؤلف است و اصلاحاتی به خط فیض در اطراف برخی از صفحات دیده می شود. حقیقت بنده نسخه پژوه نیستم تا ظرایف و دقایق این امور را بفهمم. لابد اهل فن می توانند نکات دیگری را در این باره برای ما بیان کنند.
چنان که روی صفحه اول قید شده در این کتاب ۱۱۱ خطبه آمده است. در صفحه دوم، تاریخ رحلت مؤلف روز سه شنبه ۲۲ ربیع الثانی ۱۰۹۱ آمده و قید شده که ۸۴ سال عمر کرده است.
همانجا آمده است که مطلبی را به خط فیض در باره ولادت فرزندش یافته به این شرح: تاریخ ولادت فرزند اعز ارجمند محمد ملقب بعلم الهدی المکنی بابی الخیر عصمه الله من الافات بعد مضی نه ساعت تقریبا از شب پنج شنبه اول ربیع الاول از سال هزار و سی و نه از هجرت موافق دهم آبانماه جلالی ئیلان ئیل و کانت الشمس فی الدرجه الخامسه و العشرین من المیزان و القمر فی العقرب و السنبله طالعا
و باز آمده: و کان وفاته طاب ثراه (یعنی وفات علم الهدی) وقت غروب الشمس من یوم الاثنین تاسع عشر شهر جمری الاولی سنه ۱۱۱۵ مطابق ۴ مهرماه قوی ئیل.
در مقدمه کتاب هم آمده است:
اما بعد فیقول محمد بن مرتضی المدعو بمحسن ـ عفی عنه ـ هذه مأئه خطبه و نیف جمعتها لإحدی و خمسین جمعه و عیدین، عدد اسابیع السنه، و العیدین لئلا یتکرر شیء منها فی العام، بل تتجدد بحسب تجدد الایام، و یکون لکل اسبوع مجموع، و لکل عید جدید و لکل عائده فائده، و اکثرها ملفق من کلام الائمه المعصومین صلوات الله علیهم بتصرفات تقتضیها لسان الحال فی هذه الاوان و یرتضیها افهام أکثر أبناء الزمان و اوردت للشهور الشریفه ما یناسبها و للاستقساء خطبه و للنکاح اخری و لنبدأ بالجمعات العامه‌ ثم الخاصه‌ ثم العیدین ثم الاخیرین و من الله التأیید و الاعانه.
اجمالش این که این خطبه ها را که بیش از صدتاست، برای تعداد ۵۱ هفته آماده کرده و خطبه برای عیدین هم آورده و انتخاب این تعداد برای این است که یک خطبه در سال مکرر نشود.
محتوای آنها را هم از کلمات معصومین گرفته و فقط تغییرات مختصری داده که متناسب با فهم مردم زمانه باشد. اما همان طور که اشاره شد از دایره حمد و ثنای الهی و صلوات و دعوت به تقوا خارج نشده است.
در اینجا چند صفحه از این کتاب را هم می آورم.